Hoe nauwkeurig is een weegschaal?
Een weegschaal die per gram afleest, is niet automatisch tot op één gram nauwkeurig. Afleesbaarheid, ijkwaarde, herhaalbaarheid, lineariteit en de omstandigheden waarin u weegt bepalen samen hoe betrouwbaar een meting is.
Kort antwoord: d is de afleesbaarheid van de weegschaal, e de ijkwaarde bij een geijkte weegschaal. Geen van beide is op zichzelf de meetnauwkeurigheid. Kies een weegschaal daarom niet alleen op het maximale weegvermogen of het aantal decimalen: bepaal vooral het kleinste gewicht dat u betrouwbaar wilt wegen en hoeveel afwijking daarbij maximaal is toegestaan.
Wat betekent de nauwkeurigheid van een weegschaal?
Met nauwkeurigheid wordt in de praktijk bedoeld hoe dicht de weergegeven waarde bij het werkelijke gewicht ligt. Wanneer een referentiegewicht van 1.000 gram op een weegschaal wordt geplaatst en het display 1.001 gram aangeeft, is er een verschil van 1 gram.
Bij professionele weegapparatuur is één meting echter niet voldoende om de meetprestatie te beoordelen. Ook de herhaalbaarheid, lineariteit, kalibratie, excentriciteit en omgevingsinvloeden spelen een rol. Wie zeer kleine hoeveelheden wil wegen, komt daarom al snel uit bij een precisieweegschaal of analyseweegschaal.
Op het typeplaatje van een weegschaal staan drie getallen die hierbij steeds terugkomen:
Afleesbaarheid (d) en ijkwaarde (e)
De begrippen d en e worden regelmatig door elkaar gehaald. Toch hebben ze een andere betekenis.
Afleesbaarheid (d)
De afleesbaarheid is de kleinste stap waarin de waarde op het display verandert. Bij d = 1 g wordt het gewicht bijvoorbeeld weergegeven als 1.000 g, 1.001 g, 1.002 g enzovoort.
IJkwaarde (e)
De ijkwaarde, ook wel het verificatieschaaldeel genoemd, wordt gebruikt bij de wettelijke beoordeling van een geijkte weegschaal. De e-waarde bepaalt mede welke wettelijke toleranties op het instrument van toepassing zijn.
Voorbeeld. Op een typeplaatje kan staan: Max 15 kg · d = 1 g · e = 5 g. De weegschaal toont dan stappen van 1 gram, terwijl voor de wettelijke metrologische beoordeling een ijkwaarde van 5 gram geldt.
De e-waarde is dus niet simpelweg "de nauwkeurigheid". Wat d, e, Min en Max samen op het typeplaatje betekenen, leest u in wat is een geijkte weegschaal.
Wat is herhaalbaarheid?
Herhaalbaarheid geeft aan hoe goed een weegschaal hetzelfde resultaat reproduceert wanneer hetzelfde voorwerp meerdere keren onder dezelfde omstandigheden wordt gewogen.
Een goede herhaalbaarheid. Wanneer een referentiegewicht vijf keer achter elkaar 1.500 g, 1.500 g, 1.501 g, 1.500 g en 1.500 g oplevert, liggen de meetwaarden dicht bij elkaar. Grote verschillen tussen herhaalde metingen wijzen juist op meer spreiding.
Herhaalbaarheid is vooral belangrijk bij doseerwerk, kwaliteitscontrole, recepturen en laboratoriumtoepassingen.
Wat betekent lineariteit?
Lineariteit beschrijft hoe goed een weegschaal over het hele relevante weegbereik presteert. Een instrument kan bij een laag gewicht uitstekend meten, maar bij een hoger gewicht een grotere afwijking vertonen.
Wanneer u op dezelfde weegschaal zowel lichte als zware producten wilt wegen, is lineariteit daarom een belangrijke specificatie naast de afleesbaarheid.
Hoe nauwkeurig moet een weegschaal zijn?
De juiste nauwkeurigheid hangt af van de toepassing. Een magazijn waar pakketten worden gecontroleerd stelt andere eisen dan een laboratorium waarin zeer kleine hoeveelheden worden afgewogen.
Beantwoord voor de keuze van een weegschaal in ieder geval drie vragen:
- Wat is het zwaarste product dat u wilt wegen?
- Wat is het lichtste gewicht dat u betrouwbaar wilt bepalen?
- Hoe groot mag de maximale afwijking bij die meting zijn?
Een groter weegbereik is daarbij niet automatisch beter: een instrument met een hoge maximale capaciteit heeft doorgaans grotere afleesstappen dan een model met een kleiner bereik. En een afwijking van 1 gram is bij 20 kilogram relatief klein, maar bij een dosering van 10 gram juist zeer groot. Hoe u bereik en afleesbaarheid tegen elkaar afweegt, met een tabel per toepassing, leest u in welke nauwkeurigheid en capaciteit heb ik nodig.
Twijfelt u tussen een precisie- en een analysebalans? Lees dan ook precisieweegschaal of analyseweegschaal: wat is het verschil?
Heeft tarreren invloed op het maximale gewicht?
Ja. Wanneer u een bak of verpakking op de weegschaal plaatst en tarreert, wordt de uitlezing op nul gezet, maar het gewicht van de bak blijft de weegschaal fysiek belasten. Heeft een weegschaal een maximale capaciteit van 30 kg en weegt de lege bak 6 kg, dan resteert ongeveer 24 kg capaciteit voor het product. Tarreren vergroot het maximale weegvermogen dus niet. Meer over bruto, netto en tarra leest u in wat is tarra en tarreren.
Welke factoren beïnvloeden de nauwkeurigheid?
Waterpas en stabiel opstellen
Een weegschaal moet vlak en stabiel staan. Veel laboratoriumbalansen zijn daarom voorzien van stelvoeten en een waterpas.
Trillingen beperken
Machines, transportbanden, heftrucks en een instabiele tafel kunnen trillingen veroorzaken. Vooral bij zeer kleine afleesstappen wordt dat direct zichtbaar in de uitlezing.
Luchtstromen vermijden
Bij zeer nauwkeurige wegingen heeft zelfs luchtverplaatsing invloed. Daarom hebben analyseweegschalen doorgaans een glazen windscherm.
Temperatuurverschillen beperken
Snelle temperatuurwisselingen beïnvloeden de meetprestatie. Plaats nauwkeurige weegapparatuur daarom liever niet direct naast een buitendeur, verwarming, ventilator of airconditioning.
Product centraal plaatsen
Plaats het te wegen product zoveel mogelijk centraal op het plateau. Zo voorkomt u onnodige invloed van excentrische belasting.
Geeft uw instrument wisselende of onverwachte waarden? Bekijk dan ook tien veelvoorkomende oorzaken waardoor een weegschaal afwijkt.
Kalibreren en justeren: wat is het verschil?
Bij kalibreren wordt vastgesteld wat een weegschaal aangeeft bij één of meer bekende referentiegewichten. De gemeten afwijking wordt vastgelegd. Bij justeren wordt het instrument daadwerkelijk bijgesteld.
Kalibreren is dus controleren; justeren is corrigeren. Voor kwaliteitssystemen zoals ISO, HACCP of GMP kan een aantoonbare kalibratie van de weegschaal met certificaat nodig zijn.
Wat er in zo'n kalibratiecertificaat staat en hoe vaak kalibreren nodig is, hebben wij apart beschreven. Wilt u het juridische verschil weten, lees dan het verschil tussen ijken en kalibreren.
Hoe controleert u zelf of een weegschaal nauwkeurig weegt?
Voor een tussentijdse controle kunt u een geschikt referentie- of controlegewicht gebruiken. Controleer of de weegschaal correct op nul staat, of een bekend gewicht correct wordt weergegeven en of meerdere herhalingen vrijwel dezelfde waarde opleveren.
Gebruik hiervoor bij voorkeur geschikte controlegewichten. Voor een professionele controle worden gewichten gekozen die qua klasse en tolerantie passen bij het instrument. Meer over die klassen leest u in onze uitleg over OIML-klassen voor weegschalen en gewichten.
Uit de praktijk: zo stellen wij weegschalen in en beoordelen wij ze
Nauwkeurigheid staat niet alleen op het typeplaatje; het is ook iets wat u controleert. In ons laboratorium stellen wij weegschalen in op de toepassing van de klant en beoordelen wij elk exemplaar vóór levering met controlegewichten. Op de foto staat een serie identieke RVS-tafelweegschalen klaar (Max 6000 g, d = 0,5 g); twee ervan dragen een controlegewicht van 200 g en wijzen 200,0 g aan.
Wat wij daarbij doen:
- Instellen op de toepassing. Dezelfde weegschaal kan verschillend worden ingesteld: de filter- en stabilisatietijd (rustig op een trillende werkvloer, snel bij doseren), de eenheid, de automatische nulstelling, een tolerantiebereik voor controlewegen (de aanduiding LO, OK en HI op de foto) en de koppeling met een printer of pc.
- Beoordelen met controlegewichten. Per exemplaar controleren wij het nulpunt, de aanwijzing bij bekende gewichten over het bereik (lineariteit), de spreiding bij herhaald wegen (herhaalbaarheid) en de aanwijzing met het gewicht op de hoeken van het plateau (excentriciteit).
- Justeren waar nodig. Ook binnen een serie uit dezelfde fabriek verschillen exemplaren onderling enkele schaaldelen. Wijkt een weegschaal af, dan wordt hij gejusteerd en opnieuw gecontroleerd. Zo weet u dat weegschalen op meerdere werkplekken of locaties hetzelfde aanwijzen.
Hetzelfde doen wij voor weegschalen die al bij u in gebruik zijn; zie ijken en kalibratie.
Wanneer is een geijkte weegschaal nodig?
Een geijkte weegschaal is bedoeld voor toepassingen waarbij wettelijke metrologische eisen gelden, bijvoorbeeld wanneer het gemeten gewicht rechtstreeks de prijs voor een klant bepaalt. Welke situaties dat zijn, staat in de Metrologiewet en weegschalen.
IJken en kalibreren zijn niet hetzelfde: een gekalibreerde weegschaal is niet automatisch geijkt. Heeft u al een geijkt instrument waarvan de keuring moet worden hersteld of vernieuwd, bekijk dan de informatie over een weegschaal laten herijken.
Welke nauwkeurigheid is nodig per toepassing?
Magazijn en logistiek
Voor dozen, pakketten en pallets is een extreem kleine afleesstap meestal niet nodig. Voldoende capaciteit, robuustheid en reproduceerbaarheid zijn vaak belangrijker.
Productie en dosering
Bij het doseren van grondstoffen hebben kleine afwijkingen invloed op het eindproduct. De afleesbaarheid en meetprestatie moeten daarom aansluiten op de kleinste dosering; zie ook afvullen en doseren op gewicht.
Voorraad tellen
Een telweegschaal bepaalt aantallen op basis van het gemiddelde stukgewicht. Hoe lichter de afzonderlijke onderdelen, hoe belangrijker een goede resolutie en herhaalbaarheid.
Laboratorium en kwaliteitscontrole
Bij laboratoriumweegschalen spelen omgevingsinvloeden, minimumgewicht, herhaalbaarheid en kalibratie een grote rol. Voor de fijnste toepassingen worden analyse- of semi-microbalansen gebruikt.
Handel
Wanneer producten op basis van het gemeten gewicht worden verkocht, kan een geijkte weegschaal wettelijk vereist zijn.
Gerelateerde weegschalen en informatie
-
Precisieweegschalen
Voor fijn wegen vanaf milligramniveau tot hogere capaciteiten. -
Analyseweegschalen
Voor zeer kleine monsters en hoge resolutie, met windscherm. -
Geijkte weegschalen
Voor toepassingen waarbij wettelijke metrologische eisen gelden. -
Controlegewichten
Voor tussentijdse controle, justering en kalibratiewerkzaamheden. -
Kalibreren met certificaat
Laat de afwijking en meetonzekerheid professioneel vastleggen. -
ADAM Polaris
De laboratoriumbalans die op de foto bij dit artikel staat.
Veelgestelde vragen over de nauwkeurigheid van weegschalen
Is een weegschaal met d = 1 g ook tot op 1 gram nauwkeurig?
Nee. d = 1 g betekent alleen dat het display in stappen van één gram verandert. De werkelijke meetprestatie wordt ook beïnvloed door herhaalbaarheid, lineariteit, kalibratie en gebruiksomstandigheden.
Wat is het verschil tussen d en e bij een weegschaal?
d is de afleesbaarheid of displaystap. e is de ijkwaarde of het verificatieschaaldeel dat bij een geijkte weegschaal voor de wettelijke beoordeling wordt gebruikt.
Wat betekent 30 kg x 1 g?
Dit betekent dat de maximale capaciteit 30 kilogram bedraagt en dat het gewicht in stappen van 1 gram wordt weergegeven.
Is 0,1 gram altijd nauwkeuriger dan 1 gram?
Niet automatisch. Een kleinere displaystap geeft een fijnere uitlezing, maar zegt niet alles over de werkelijke meetprestatie.
Waarom geeft mijn weegschaal steeds een iets ander gewicht aan?
Dat kan onder andere komen door trillingen, tocht, temperatuurverschillen, een instabiele ondergrond, onjuiste opstelling of normale meetspreiding.
Kan een weegschaal na verloop van tijd minder nauwkeurig worden?
Ja. Slijtage, overbelasting, verplaatsing en omgevingsinvloeden kunnen de meetprestatie veranderen. Daarom is periodieke controle verstandig.
Welke weegschaal past bij uw nauwkeurigheidseis?
Geef het lichtste en het zwaarste gewicht door dat u wilt wegen en vermeld hoeveel afwijking maximaal acceptabel is. Daarmee kiezen wij veel gerichter een geschikte uitvoering met u.