Refractometer kiezen: Brix, brekingsindex, ATC en analoog of digitaal

Leestijd: ± 6 minuten

Een refractometer meet met één druppel hoeveel er in een vloeistof is opgelost: suiker in sap, alcohol in drank, zout in pekel, water in honing, glycol in koelvloeistof. Het instrument kost een fractie van een laboratoriumanalyse en geeft binnen seconden een getal. De keuze draait om drie dingen: de schaal, de aflezing en de temperatuurcompensatie.

1. Hoe werkt een refractometer?

Licht breekt wanneer het van lucht in een vloeistof gaat, en hoe meer er in die vloeistof is opgelost, hoe sterker het breekt. Een refractometer meet die breking: u legt een druppel op het prisma, sluit het deksel en leest af. Bij een analoog model kijkt u door het oculair naar een schaal waarop een lichte en een donkere helft elkaar raken; bij een digitaal model doet een sensor het kijken en verschijnt het getal op het display.

De brekingsindex (nD) is de natuurkundige grootheid; voor de praktijk is hij omgerekend naar een schaal die iets zegt over het product: Brix (suiker in massaprocent), Oechsle en KMW (most), Plato (wort), volumeprocent alcohol, promille zout, soortelijk gewicht van urine, vriespunt van glycol.

2. Welke schaal heeft u nodig?

Kies de refractometer op het product, niet op het bereik dat het grootst klinkt: een smaller bereik leest fijner af.

• Sap, frisdrank, jam, siroop: Brix. De KERN ORA-B heeft zes bereiken van 0-10 tot 45-82 Brix; digitaal de ORM 50BM (0-50 %) of de ORM 1RS tot 90 %.
• Wijn en most: Brix, Oechsle en KMW naast elkaar: ORA-W (analoog) of ORM-WN (digitaal, met alcoholpotentieel).
• Bier: stamwort in SG en Plato: ORA-AL of ORM 1BR.
• Alcohol: volume- of massaprocent: ORA 1AB/2AB of ORM 1AL.
• Honing: watergehalte, Brix en Baumé: ORA-H of ORM 1HO.
• Zout en zeewater: promille en soortelijk gewicht: ORA-S, ORM 1NA (NaCl) of ORM 1SW (zeewater).
• Koelvloeistof, accuzuur, AdBlue: ORA-U of ORM-CA.
• Urine en serum (kliniek, dierenarts): ORA-P of ORM-UN.
• Koffie (TDS): ORM-CO.
• Edelstenen: brekingsindex 1,30-1,81: ORA-G.
• Brekingsindex zelf, oliën, oplosmiddelen, vaste stoffen: ORA-E, de tafelmodellen ORL-B en de ORT 1RS Abbe-refractometer.

3. Analoog of digitaal?

Een analoge handrefractometer heeft geen batterij, is onderhoudsvrij en kost tussen de 60 en 100 euro. U leest een grenslijn af op een schaal; bij een fijne schaal vraagt dat even oefenen en goed licht. Voor het veld, de wijngaard en de bijenstal is het de praktische keus.

Een digitale handrefractometer (KERN ORM, rond de 300 euro) geeft een getal, met de monstertemperatuur erbij, en heeft meestal meerdere schalen in één apparaat. De IP65-behuizing spoelt u af onder de kraan en kalibreren doet u met gedestilleerd water. Hij is sneller en minder gevoelig voor de aflezer, wat bij kwaliteitscontrole door meerdere mensen telt.

Een digitale tafelrefractometer zoals de ORL-B heeft het grootste bereik, de hoogste resolutie (0,0001 nD), tot acht schalen en software om metingen op te slaan. De klassieke Abbe-refractometer (ORT 1RS) meet ook vaste stoffen en pasta's en heeft een thermometer en thermostaataansluiting.

4. Wat doet automatische temperatuurcompensatie?

De brekingsindex hangt af van de temperatuur: hetzelfde sap leest bij 30 °C lager af dan bij 20 °C. Zonder compensatie moet u het monster op 20 °C brengen of de aflezing corrigeren met een tabel. Een refractometer met ATC (automatic temperature compensation) doet dat zelf, bij analoge modellen met een bimetaal in de optiek tussen 10 en 30 °C, bij digitale modellen met een temperatuursensor.

Meet u buiten, in een warme bedrijfsruimte of direct uit de slinger of de kookketel, kies dan altijd ATC. Bij Kern herkent u het aan de letter A in de modelcode van de analoge modellen (ORA 32BA heeft het, ORA 80BB niet); alle digitale ORM- en ORL-modellen hebben het.

5. Resolutie is niet hetzelfde als nauwkeurigheid

De resolutie is de kleinste stap op de schaal of het display: 0,2 % Brix bij de ORA 32BA, 0,1 % bij de ORM 50BM, 0,0001 nD bij de ORL-B. De nauwkeurigheid is hoe ver de meting er maximaal naast zit, en die is bij digitale modellen typisch het dubbele van de resolutie (0,2 % bij 0,1 % resolutie). Vergelijk instrumenten dus op nauwkeurigheid, en kies het bereik zo smal mogelijk: een 0-10 Brix-meter leest frisdrank fijner af dan een 0-80-model.

Heeft uw kwaliteitssysteem een herleidbaar bewijs nodig, dan levert Kern voor alle refractometers op bestelling een ISO-kalibratiecertificaat (servicenummer 961-290).

6. Kalibreren, schoonmaken en toebehoren

Controleer het nulpunt regelmatig: gedestilleerd water moet 0 Brix of 1,3330 nD geven. Analoge modellen stelt u bij met de meegeleverde schroevendraaier, digitale met één druk op de knop. Voor hogere waarden zijn kalibratievloeistoffen en -blokken leverbaar. Maak het prisma na elke meting schoon met water en een zachte doek; suiker en zout drogen in en krassen bij de volgende meting.

Bij de toebehoren voor refractometers vindt u kalibratievloeistoffen, leren etuis, accupacks en de losse schalen voor de ORL-B, die ook achteraf op een instrument gezet kunnen worden.

Veelgestelde vragen over refractometers

Wat is Brix precies?

Eén graad Brix is één gram sacharose per honderd gram oplossing. Bij sap en most komt dat overeen met het suikergehalte; bij andere opgeloste stoffen is het een vergelijkingsmaat. Voor fructose, glucose, lactose of zout heeft Kern aparte schalen (ORM-SU, ORM-NA).

Kan ik met een Brix-refractometer alcohol meten?

Niet rechtstreeks: alcohol verandert de breking anders dan suiker. Voor wijn en bier meet u vóór de vergisting het suikergehalte en berekent u het alcoholpotentieel; de ORM-WN toont dat direct. Voor het alcoholgehalte van een gedestilleerde drank gebruikt u een alcoholschaal (ORA 1AB, ORM 1AL).

Hoeveel vloeistof heb ik nodig?

Twee tot drie druppels, genoeg om het prisma te bedekken. Dat is het grote voordeel ten opzichte van een hydrometer, die een maatcilinder vol vraagt.

Welke refractometer voor honing?

Een honingrefractometer met watergehalte-schaal: de analoge ORA 6HA (12-30 % op 0,1) of de digitale ORM 1HO, die ook Brix en Baumé toont. Beide hebben temperatuurcompensatie, want honing komt warm uit de slinger.

Hoe vaak moet ik kalibreren?

Controleer het nulpunt met gedestilleerd water vóór een meetreeks en na een temperatuurwissel. Een kalibratievloeistof met bekende waarde laat zien of de schaal ook hoger in het bereik klopt.